Waarom het tijd is om plezier terug te brengen in het menopauzedebat

In de media lijkt de menopauzale transitie louter een hormonaal verhaal: moet je nu wel of niet aan menopauzale hormoontherapie? Ook testosteron voor vrouwen krijgt aandacht [1]. Deze debatten zijn uiterst relevant, alleen voelt de lens te smal. Deze blik reduceert een complex proces tot één medische keuze en houdt zo bovendien een stereotiep beeld in stand: zin in en plezier van seks kent een één-op-één relatie met hormonen, en de verantwoordelijkheid daarvoor ligt voornamelijk bij vrouwen.
Het dominante verhaal over menopauze — achteruitgang, verlies van schoonheid en vruchtbaarheid — is niet abstract: mensen voelen dat verhaal in hun lichaam. De manier waarop hormonale veranderingen leiden tot een nieuwe manier van in het leven staan, een meer milde relatie met je lichaam, transformaties binnen partnerrelaties, aanwezige stressfactoren, het autonomer vormgeven van je leven en socioculturele verwachtingen rond ouder worden, … zijn evenzeer bepalend voor seksueel plezier als je laatste geprikte bloedspiegel. Laat dat nu precies zijn wat klinische richtlijnen benadrukken: bekijk menopauzale seksualiteit steeds in haar volle breedte — lichamelijk, psychologisch én sociaal [2].

Het ontbrekende verhaal: wat werkt wél?
Decennialang heeft menopauzaal onderzoek vooral klachten in kaart gebracht: minder zin in seks en toenemende vaginale droogte met als -logisch- gevolg pijn tijdens (vooral heteroseksuele) penetratieseks. Data van het Kinsey Institute tonen dat orgasmekwaliteit vaak stabiel blijft doorheen de menopauze én dat sommige vrouwen post-menopauzaal zelfs de plezierigste orgasmes van hun leven rapporteren [3]. Masturbatie is dan ook een onderschatte zelfzorg tool: uit een gecontroleerde studie blijkt dat regelmatige solo-seks menopauzale klachten zoals slaapproblemen en prikkelbaarheid vermindert — zeker wanneer vrouwen ook klaarkwamen [4]. Zo biedt masturbatie twee vliegen in één klap: beter stressmanagement én een daling van menopauzale symptomen. Waarom adviseert de zorg niet vaker dit gratis en veilig medicijn?
In grootschalig onderzoek duikt daarnaast een opvallende paradox op: verlangen en vaginale vochtigheid kunnen afnemen, maar orgasme en tevredenheid blijven verrassend stabiel. Wie regelmatig seks heeft, ervaart minder droogte, pijn en irritatie. Seksueel plezier en orgasme hoeven bovendien niet te verminderen met de leeftijd. Kortom: wie de lens verlegt van ‘verlies’ naar ‘wat werkt wél’, ziet ruimte voor seksueel plezier en herontdekking.

Seks verbreden voorbij penetratie
De gewoonte om penetratieseks als hoofdgerecht te blijven serveren binnen heteroseksuele relaties doet velen tekort, zeker wanneer seksuele pijn de kop op steekt. Pijn bij penetratie komt vaak voor tijdens de menopauze en wordt te vaak verkeerd of niet behandeld, terwijl er goede diagnose- en behandelmogelijkheden bestaan. Lokale oestrogeenbehandeling kan fysieke veranderingen aan de vulva voorkomen. Kinésitherapie helpt vrouwen om hun eigen bekkenbodem beter aan te voelen. Seksuologische zorg biedt ten slotte ruimte om na te denken over hoe je seksualiteit er verder uit mag zien — met of zonder partner.
Bovendien is wat voor velen het meest betrouwbaar plezier biedt net externe stimulatie. Vibratorgebruik is wijdverspreid en geassocieerd met betere seksuele functie. Om die reden horen speeltjes dan ook thuis in de menopauzale zorg: pijn is niet iets om ‘doorheen te bijten’, wel een stopteken van je lichaam en een signaal om je repertoire te verbreden en pijnvrij seksueel plezier centraal te stellen.

Lichaamsbeeld, autonomie en gender spelen een grotere rol dan hormonen
Wat je in de spiegel ziet, hoe veilig je je in je relatie voelt, hoeveel mentale ruimte je hebt en welke verwachtingen je omgeving op je projecteert: het kleurt allemaal je seksleven. Overzichtsstudies tonen aan dat factoren zoals lichaamsbeeld, stemming, relatiekwaliteit en kennis over de menopauze minstens even sterk samenhangen met seksueel functioneren en plezier als hormonale waarden. Ook leefstijl speelt een rol: stressregulatie, een realistische taakverdeling, voldoende slaap en beweging — en vooral je noden duidelijk uitspreken naar partner, gezin en werk. Deze componenten kleuren de beleving mee, ook in de peri-menopauze, die vaak tot een decennium of langer kan voorafgaan aan het stoppen van bloedingen.
Als we doen alsof al dan niet hormoongebruik de enige discussie is, dreigen we opnieuw in een discours te belanden waarin vrouwen het hele werk moeten doen: hun lichaam ‘fixen’, hormonen regelen, relaties ‘redden’. Leefstijl is niet alleen een persoonlijke keuze, maar ook een maatschappelijke kwestie. Partners, werkgevers, en de bredere omgeving kunnen een groot verschil maken: zich mee informeren, polsen naar concrete veranderingen en noden, verdeling van taken en mentale druk bespreken en aanpassen, …

Buiten de norm, geen goede zorg?
Het menopauzedebat is nog steeds vooral geschreven vanuit het perspectief van heteroseksuele cisgender vrouwen — mensen wiens genderidentiteit overeenkomt met het geslacht dat hen bij geboorte werd toegewezen. Lesbische, bi, queer, trans en non-binaire personen lijken nauwelijks deel uit te maken van dit denken. Een recente overzichtsstudie [5] vond slechts drie publicaties over hoe mensen buiten de cisgendergroep de menopauze ervaren.
Er ontbreekt niet alleen een duidelijke omschrijving van wat menopauze betekent voor trans mannen of non-binaire personen. Bovendien kan genderbevestigende testosterontherapie bepaalde klachten maskeren en sommige symptomen bij de opstart van hormoontherapie — zoals droogte, pijn of bloedingen in de genitale zone — lijken sterk op menopauzale klachten. Hoewel die klachten goed behandelbaar zijn met lokale oestrogenen, bestaat er geen enkel onderzoek naar hoe je dit het best aanpakt bij trans mannen en non-binaire personen. Het gevolg is voorspelbaar: wie buiten de norm valt, vindt moeilijker de weg naar goede zorg [6].

De menopauze is meer dan een hormonaal verhaal en seksualiteit tijdens de menopauze is meer dan een lijst klachten. Wie de blik verruimt — van verlies naar mogelijkheid, van hormonen naar ook oog voor de context — ziet een heel ander landschap: één waarin seksueel genot zich kan verdiepen, verschuiven en heruitvinden.

Oproep voor nieuwe studie
🔥 Om dit debat degelijk te voeren, hebben we studies nodig die sekspositiviteit centraal zetten. Daarom voeren de studenten van het Postgraduaat Seksuologie aan de Universiteit Gent een studie naar seksueel plezier tijdens de menopauzale transitie.
👥 We zoeken deelnemers die

  • minstens één jaar in een partnerrelatie zitten
  • ofwel peri-menopauzaal ofwel post-menopauzaal zijn
  • de afgelopen 6 maanden seksueel actief waren, solo en/of met een partner
  • de oproep richt zich tot iedereen die menopauzale veranderingen ervaart, inclusief trans mannen, non-binaire personen en andere genderdiverse mensen die (door hormonale en/of chirurgische trajecten) vergelijkbare klachten ervaren
    📝 Wat houdt deelname in?
    Invullen van een online vragenlijst, met een duurtijd van ongeveer 15 minuten.
    https://ugent.qualtrics.com/jfe/form/SV_1SJu5xYByGMZx9c

Auteur
Els Elaut (zij/haar) is klinisch psycholoog, klinisch seksuoloog VVS, gedragstherapeut en klinisch professor. Ze is verbonden aan het Centrum voor Seksuologie en Gender van het Universitair Ziekenhuis Gent en de vakgroep Inwendige Ziekten en Pediatrie van de Universiteit Gent. Vanuit deze functies staat ze aan het hoofd van de Gentse Postgraduaat Opleiding Seksuologie. Haar onderzoek in de seksuologie bouwt voort op een doctoraat naar de seksuele effecten van hormonale anticonceptie en seksuele beleving bij genderdiverse personen.

Bronnen
[1] Seymus, D. (2026, 7 februari). Hoe vrouwen jacht maken op testosteron: “niet alleen mijn libido was weg, ook mijn levenslust.” De Morgen.
[2] National Institute for Health and Care Excellence. (2024). Menopause: Identification and management (NICE Guideline NG23). https://www.nice.org.uk/guidance/ng23
[3] Graham, C.A., Ferrall, L., Lehmiller, J. (2025). Masturbation frequency and experiences among US women aged 40–65 years: comparisons across different stages of the menopause transition. Menopause, 32(10). DOI: 10.1097/GME.0000000000002597
[4] The Conversation. (2025). Does masturbating really help menopause symptoms? New research says yes. https://theconversation.com/does-masturbating-really-help-menopause-symptoms-new-research-says-yes-270146
[5] Xin M.Q.L., Lane R. (2025). Exploring the clinical, psychological, and social relevance of menopause for trans and gender diverse people: a qualitative study. Menopause, 32. DOI:10.1097/GME.0000000000002498
[6] Gravely, A.K., & Brotto, L.A. (2026). The non‑cisgender experience of menstruation and menopause: literature review and recommendations. Journal of Obstetrics and Gynaecology Canada, 48(1). DOI: 10.1016/j.jogc.2025.103161

 

Respectloos, narcistisch, en teer als sneeuwvlokjes: Onschuldige opvattingen over de jeugd van tegenwoordig, of toch niet?

In nogal wat actuele maatschappelijke debatten over opvoeding en onderwijs circuleren negatieve opvattingen over de jongeren van nu en hoe ze door hun ouders worden grootgebracht. Om gedragsproblemen op school te verklaren, stellen sommigen dat jongeren vandaag geen respect meer hebben voor autoriteit. Door een lakse opvoeding zouden ze geen regels meer aanvaarden en zich vaker onrespectvol en brutaal opstellen.

Een tweede vaak gehoord denkbeeld is dat de dalende onderwijsprestaties te wijten zijn aan een meer zelfingenomen houding van leerlingen vandaag. Ze gedragen zich als hooghartige consumenten van het onderwijs, die menen recht te hebben op een diploma zonder daar veel inspanning voor te moeten doen. Als er problemen opduiken, dan wijzen ze gemakkelijk naar anderen (meestal de leerkracht of directie). De wil om hard te werken voor een resultaat zou ver te zoeken zijn en jongeren zouden hun eigen capaciteiten sterk overschatten. Zo’n narcistische houding zou het resultaat zijn van een opvoeding waarbij ouders hun kroost op een voetstuk plaatsen en hen overmatig bewieroken voor al bij al middelmatige prestaties (de zogenaamde “zesjescultuur”).


Naast de opvattingen dat jongeren respectloos en narcistisch zijn, bestaat ook het idee dat jongeren vandaag tere kasplantjes zijn die niet overweg kunnen met tegenslagen, obstakels of feedback. Jongeren zouden overgevoelige sneeuwvlokjes geworden zijn die niet meer tegen een stootje kunnen. Deze kwetsbaarheid is het gevolg van hun overbeschermende of ‘bepamperende’ opvoeding: grootgebracht door helikopterouders die preventief alle problemen voor hen oplosten, hebben ze nooit geleerd hebben om zelf moeilijkheden aan te pakken.

Stereotypes?
Typeren deze opvattingen de huidige generatie jongeren echt of zijn het veeleer stereotypes? Deze vraag is niet eenvoudig te beantwoorden. Daar hebben we immers betrouwbare data voor nodig die historische trends documenteren. En zo’n betrouwbare data zijn nu net vrij schaars. Vooral nuttig zijn cross-temporele vergelijkingen, waarbij een kenmerk op dezelfde manier werd gemeten bij jongeren van dezelfde leeftijd, maar geboren in een verschillend tijdperk.

Internationaal onderzoek toont zo, vanaf de jaren 90’ tot nu, een dalende trend in problematisch gedrag bij jongeren, waaronder agressie, criminaliteit, en middelengebruik [1-7]. Deze daling staat in schril contrast tot het idee dat jongeren vandaag zich in toenemende mate respectloos en moeilijk gedragen.

Ook het idee dat jongeren vandaag meer dan ooit narcistisch zijn en een label zoals ‘Generation Me’ verdienen [8], kunnen we in vraag stellen [9]. Jongeren vandaag blinken helemaal niet uit in zelfvertrouwen: zelfkritisch perfectionisme en het gevoel te moeten beantwoorden aan hoge standaarden nemen juist toe [10-11].

Sommigen argumenteren dat de toenames in mentale gezondheidsproblemen bij jongeren (zoals angst en depressie) bewijs leveren voor het denkbeeld van de sneeuwvlokjes [12]. Het is echter nogal kort door de bocht om jongeren met angst- en depressieklachten weg te zetten als ‘overgevoelig’: misschien groeien jongeren vandaag op in meer onzekere maatschappelijke omstandigheden, waardoor hun mentale klachten in verhouding staan tot de objectief toegenomen uitdagingen waarmee ze geconfronteerd worden. Ook voor het beeld van de toegenomen ouderlijke “bepampering” bestaat weinig direct bewijs. Een recente analyse toont dat er vanaf de jaren ’70 tot nu slechts een bescheiden toename is in overbeschermend opvoeden [13]. Die toename is zo klein dat ze geenszins het idee van een escalerende ouderlijke betutteling en bijhorende sneeuwvlokjesmentaliteit rechtvaardigt.

Als er voor de verschillende negatieve denkbeelden zo weinig wetenschappelijke evidentie bestaat, zouden we dan niet beter spreken over stereotypes en vooroordelen [14]? Net zoals er over ouderen vooroordelen bestaan (‘ageism’), kunnen ook jongeren inderdaad geconfronteerd worden met eenzijdige en stereotype opvattingen over hun leeftijdsgroep [15]. Die opvattingen, die worden benoemd met de term anti-youth ageism [14], sluipen de publieke opinie binnen via zowel klassieke als nieuwe media en kunnen uitvergroot worden via onzorgvuldige wetenschapscommunicatie. Het wordt vooral problematisch wanneer anekdotische ervaringen voldoende zijn om veralgemenende uitspraken te doen over de jeugd.

Hoe onschuldig zijn deze denkbeelden?
Los van de vraag naar het waarheidsgehalte van de denkbeelden over de hedendaagse jeugd, rijst vooral de vraag of dit gewoon onschuldige meningen zijn. Of hebben deze ideeën echte implicaties voor hoe volwassenen zich verhouden tot jongeren vandaag? Een terugkerende vaststelling in ons onderzoek is dat volwassenen die deze negatieve denkbeelden sterker onderschrijven ook aangeven op een meer controlerende of dwingende manier met jongeren om te gaan [16]. Ze proberen vaker hun verwachtingen op een eisende manier af te dwingen of ze worden zelfs persoonlijk aanvallend. Die samenhang zien we zowel bij ouders tegenover hun kinderen als bij leerkrachten tegenover hun leerlingen.

Mogelijks beschouwen leraren en ouders zo’n dwingende stijl als noodzakelijk om jongeren iets bij te brengen. Die stijl zou dan helpen om respect voor autoriteit aan te leren, narcistische jongeren een toontje lager te laten zingen en weerbaarheid bij te brengen aan de sneeuwvlokjes. Echter, de idee dat een controlerende stijl zo’n gunstige effecten heeft wordt niet bevestigd in onderzoek. Wel in tegendeel. Een dergelijke dwingende communicatiestijl werkt demotiverend en voorspelt zowel verminderd welzijn als meer gedragsproblemen [17-19]. Ironisch genoeg zou het gebruik van dwingende communicatie dus wel eens die uitkomsten in de hand kunnen werken die volwassenen met negatieve denkbeelden over jongeren het meest verfoeien. Om jongeren veerkracht en normbesef bij te brengen, is meer nodig dan simpelweg de druk opschroeven. Jongeren hebben er vooral baat bij als volwassenen richting geven (structuur) binnen een warme en ondersteunende relatie (verbondenheid) en op een manier waarbij jongeren zich erkend voelen en eigen keuzes kunnen maken (autonomie) [20].

Negatieve stereotypes over de huidige jeugd zijn niet onschuldig. Ze kunnen een voorspelling worden die zichzelf bevestigt en reële gevolgen hebben. We pleiten er dan ook voor om in het maatschappelijk debat kritisch te blijven tegenover denkbeelden over de jeugd, hoe wijd verspreid ze ook mogen zijn en om voorzichtig te zijn met veralgemenende uitspraken over jongeren. Zulke uitspraken bemoeilijken het debat, leiden tot polarisatie en helpen finaal niemand echt verder [20].

Auteurs

De auteurs zijn verbonden aan het Centrum voor Ontwikkelings- en Motivatiepsychologie van de Universiteit Gent (comugent.be). Onder leiding van Maarten Vansteenkiste (gewoon hoogleraar) en Bart Soenens (hoogleraar) — beiden toonaangevende experts in de Zelf-Determinatie Theorie — doen Joachim Waterschoot, Sofie Morbée, Nele Flamant en Jinte Vennincx onderzoek naar thema’s zoals opvoeding, motivatie en psychosociaal welbevinden. Samen onderzoeken zij hoe gezins- en maatschappelijke contexten de ontwikkeling van kinderen en jongeren vormgeven.

Een eerdere versie van deze blogpost werd ook gepubliceerd op www.opvoedendoenwesamen.be

Referenties

[1] Oberwittler, D., & Svensson, R. (2025). The international youth crime drop: Evidence and explanations. Crime and Justice, 54(1), 153-216.
[2] Askari, M. S., Rutherford, C. G., Mauro, P. M., Kreski, N. T., & Keyes, K. M. (2022). Structure and trends of externalizing and internalizing psychiatric symptoms and gender differences among adolescents in the US from 1991 to 2018. Social Psychiatry and Psychiatric Epidemiology, 57(4), 737-748.
[3] Miech, R., Keyes, K. M., O’Malley, P. M., & Johnston, L. D. (2020). The great decline in adolescent cigarette smoking since 2000: Consequences for drug use among US adolescents. Tobacco Control, 29(6), 638-643.
[4] Moss, S. L., Santaella‐Tenorio, J., Mauro, P. M., Keyes, K. M., & Martins, S. S. (2019). Changes over time in marijuana use, deviant behavior and preference for risky behavior among US adolescents from 2002 to 2014: Testing the moderating effect of gender and age. Addiction, 114(4), 674-686.
[5] Coley, R. L., Leer, J., & Lanteri, L. (2025). Trends in mental and behavioral health risks in adolescents: 1999-2021. Pediatrics, 155(4), e2024068774.
[6] Slade, T., Chapman, C., Halladay, J., Sunderland, M., Smout, A., Champion, K. E., … & Teesson, M. (2024). Diverging trends in alcohol use and mental health in Australian adolescents: A cross‐cohort comparison of trends in co‐occurrence. JCPP Advances, 4(3), e12241.
[7] Chester, K. L., Callaghan, M., Cosma, A., Donnelly, P., Craig, W., Walsh, S., & Molcho, M. (2015). Cross-national time trends in bullying victimization in 33 countries among children aged 11, 13 and 15 from 2002 to 2010. The European Journal of Public Health, 25(suppl_2), 61-64.
[8] Twenge, J. M. (2014). Generation Me: Why today’s young Americans are more confident, assertive, entitled and more miserable than ever before. New York, NY: Atria.
[9] Wetzel, E., Brown, A., Hill, P. L., Chung, J. M., Robins, R. W., & Roberts, B. W. (2017). The narcissism epidemic is dead; long live the narcissism epidemic. Psychological Science, 28(12), 1833-1847.
[10] Curran, T., & Hill, A. P. (2019). Perfectionism is increasing over time: A meta-analysis of birth cohort differences from 1989 to 2016. Psychological Bulletin, 145(4), 410–429.
[11] Curran, T., & Hill, A. P. (2022). Young people’s perceptions of their parents’ expectations and criticism are increasing over time: Implications for perfectionism. Psychological Bulletin, 148(1-2), 107–128.
[12] McGorry, P. D., Mei, C., Dalal, N., Alvarez-Jimenez, M., Blakemore, S. J., Browne, V., … & Killackey, E. (2024). The Lancet Psychiatry Commission on youth mental health. The Lancet Psychiatry, 11(9), 731-774.
[13] Van Petegem, S., Eira Nunes, C., Soncini, A., Selçuk, S., Venard, G., Lamprianidou, E., Soenens, B., Zimmermann, G., & Leijten, P. (2025). Historical and cultural differences in perceived overprotective parenting from 1976 to 2023: A cross-temporal meta-analysis. In S. Van Petegem (Chair), Raising children in a changing social world: How sociocultural context shapes parenting. Symposium presented at the annual meeting of the Belgian Association for Psychological Sciences (BAPS), May 26-27, 2025, Université Libre de Bruxelles (ULB).
[14] Wray-Lake, L., Rottenberg, J., & Kennedy, H. (2025). Anti-youth ageism: What it is and why it matters. Child Development Perspectives, 19(3), 172-178.
[15] Wray-Lake, L., Henderson, D. K., Rottenberg, J., Lee, S., Wilf, S., Umo, R., & Saavedra, J. A. (in press). Adolescents’ experiences of anti-youth ageism. Journal of Adolescent Research.
[16] Vennincx, J., Morbée, S., Flamant, N., Vansteenkiste, M., & Soenens, B. (2025). Kids these days! Generational beliefs and their role in shaping teaching and parenting practices. Paper presented at the 11th SELF International Conference, November 18-21, Singapore.
[17] Ryan, K. M., Zimmer-Gembeck, M. J., Hawes, T., Kovacs, T., & Leahy, N. (in press). Intrusive parenting and adolescent internalizing and externalizing symptoms: Three-level meta-analytic reviews considering parenting concepts and methodology. Clinical Child and Family Psychology Review.
[18] Bradshaw, E. L., Duineveld, J. J., Conigrave, J. H., Steward, B. A., Ferber, K. A., Joussemet, M., Parker, P. D., & Ryan, R. M. (2025). Disentangling autonomy-supportive and psychologically controlling parenting: A meta-analysis of self-determination theory’s dual process model across cultures. American Psychologist, 80(6), 879–895.
[19] Howard, J. L., Slemp, G. R., & Wang, X. (2025). Need support and need thwarting: A meta-analysis of autonomy, competence, and relatedness supportive and thwarting behaviors in student populations. Personality and Social Psychology Bulletin, 51(9), 1552-1573.
[20] Vansteenkiste, M., & Soenens, B. (2025). Het ABC van motivatie in onderwijs: Een psychologische basis voor elke leerling en leraar. Lannoo.

 

Nooit meer genocide? Waarom plegen sommige mensen geweld op bevel maar anderen niet?

In 1994 vond in Rwanda een genocide plaats tegen de Tutsi-bevolking. In ongeveer honderd dagen tijd werden naar schatting 800.000 mensen vermoord. Wat deze periode extra aangrijpend maakt, is dat het geweld vaak werd gepleegd door gewone burgers: buren, collega’s, zelfs gezinsleden. Maar niet iedereen deed mee. Sommige mensen weigerden bevelen op te volgen. Ze verborgen slachtoffers, hielpen hen vluchten of misleidden milities om levens te redden. Zij worden vandaag vaak “redders” genoemd.

Dat roept een fundamentele vraag op: Waarom volgen sommige mensen schadelijke bevelen op terwijl anderen het risico nemen om die bevelen te weigeren? Een nieuwe studie, gepubliceerd in American Psychologist zocht het antwoord in het brein.


Met een draagbaar EEG door Rwanda
De studie werd geleid door prof. dr. Emilie Caspar. Haar team reisde door landelijke gebieden in Rwanda met een draagbaar EEG-toestel (elektro-encefalogram). Dat apparaat meet elektrische activiteit in de hersenen via sensoren op het hoofd. De onderzoekers werkten met drie groepen mensen die de genocide van dichtbij hadden meegemaakt: voormalige daders, omstanders en redders.

Het was geen eenvoudig onderzoek. Voor veel deelnemers waren de herinneringen nog steeds beladen. Er was tijd nodig om vertrouwen op te bouwen voordat mensen bereid waren deel te nemen aan hersenmetingen. Het is de eerste keer dat neurowetenschappers hersenactiviteit onderzochten bij mensen die een genocide meemaakten om te begrijpen wat morele weerstand onderscheidt van gehoorzaamheid.


Een moreel experiment
De deelnemers kregen een taak waarin een onderzoeker hen opdroeg om geld af te nemen van een andere persoon – of dat net niet te doen. De vraag was duidelijk: zou iemand een bevel uitvoeren dat een ander schaadt? Tijdens die beslissingen werd hun hersenactiviteit gemeten. Zo konden onderzoekers nagaan wie gehoorzaamde, wie weigerde en wat er in het brein gebeurde tijdens die keuze.


Redders voelen het leed sterker
Een belangrijke bevinding: redders vertoonden sterkere hersenreacties wanneer ze zagen dat een ander verdrietig werd doordat geld werd afgenomen. Die hersenreactie, de zogenaamde Late Positive Potential (LPP) gaat samen met emotionele betrokkenheid en empathie. Met andere woorden: redders lijken het verdriet van anderen intenser te voelen.

En dat had gevolgen voor hun gedrag. Hoe sterker hun emotionele reactie, hoe groter de kans dat ze weigerden het schadelijke bevel uit te voeren. De verhoogde empathische betrokkenheid lijkt dus samen te hangen met morele ongehoorzaamheid. Volgens de onderzoekers kan dit helpen verklaren waarom sommige mensen tijdens de genocide besloten anderen te helpen ondanks de risico’s.


Daders en omstanders: geen “gewelddadig brein”
Voormalige daders volgden in het experiment vaker schadelijke bevelen en rapporteerden minder gevoelens van persoonlijke verantwoordelijkheid. Toch vonden de onderzoekers geen stabiele hersenverschillen tussen daders en omstanders. Dat is een belangrijke bevinding.

In het dagelijkse denken gaan we er vaak van uit dat mensen die deelnemen aan genocide fundamenteel anders zijn – dat ze een “gewelddadige persoonlijkheid” hebben of een soort defect in hun brein. Maar de resultaten ondersteunen het idee van de “banaliteit van het kwaad”, een concept van de filosofe Hannah Arendt. Zij stelde dat extreem kwaad niet altijd voortkomt uit extreme persoonlijkheden maar uit gewone mensen die onder sterke sociale druk verschrikkelijke daden stellen. De studie suggereert dat factoren zoals propaganda, ontmenselijking, groepsdruk en angst een cruciale rol spelen. Het gaat dus niet alleen om wie iemand “is” maar ook om de context waarin die persoon zich bevindt.


Meer ongehoorzaamheid dan verwacht
Opvallend was dat meer dan de helft van alle deelnemers – over de drie groepen heen – het immorele bevel weigerde. Dat percentage ligt veel hoger dan in eerdere gehoorzaamheidsonderzoeken bij jongere generaties die na de genocide zijn geboren. In die studies was de mate van ongehoorzaamheid veel lager. Dit wijst erop dat gehoorzaamheid geen vast persoonlijkheidskenmerk is. Ervaringen, en zeker ingrijpende historische gebeurtenissen, kunnen beïnvloeden hoe mensen autoriteit en morele verantwoordelijkheid tegen elkaar afwegen. Maar de studie suggereert ook iets anders: enkel kennis over het verleden is niet automatisch genoeg om weerstand te bieden aan schadelijke invloed. Ervaringen lijken een diepere impact te hebben dan abstracte informatie.


Wat maakt redders anders?
Naast de hersenmetingen zagen de onderzoekers nog andere verschillen. Redders dachten langer na voor ze gehoorzaamden en noemden meer uiteenlopende redenen om bevelen te weigeren. Ze verwezen bijvoorbeeld naar empathie, opvoeding, morele waarden en de geschiedenis van Rwanda. Veel redders gaven ook aan dat ze als kind rolmodellen hadden die anderen hielpen. Dat wijst op een hoopvolle gedachte: morele moed kan groeien. Ze ontstaat mogelijk uit een combinatie van empathie, reflectie en voorbeelden in de omgeving.


Voorbij Milgram
Decennialang baseerden wetenschappers hun kennis over gehoorzaamheid op de experimenten van Stanley Milgram. Die toonden aan dat gewone mensen onder druk van een autoriteit ver kunnen gaan in het toebrengen van schade. Maar Milgrams studies vonden plaats in laboratoria met deelnemers die geen genocide hadden meegemaakt. Bovendien werd toen niet gemeten wat er in het brein gebeurde. De nieuwe studie bouwt hierop voort en brengt de vraag naar gehoorzaamheid dichter bij de realiteit van massaal geweld.


Waarom dit vandaag belangrijk is
De belofte “Nooit meer” klinkt vaak na genocides. Toch komen massaal geweld en ontmenselijking nog steeds voor in verschillende delen van de wereld. Als we willen begrijpen hoe gewone mensen weerstand kunnen bieden aan schadelijke bevelen, moeten we begrijpen hoe empathie, verantwoordelijkheid en sociale druk samenwerken in het brein. Deze studie laat zien dat extreme wreedheid niet noodzakelijk voortkomt uit een uitzonderlijk “slecht” brein. Maar ze toont ook dat morele moed geen mysterieus talent is van enkelen. Ze lijkt samen te hangen met hoe sterk iemand het leed van anderen voelt – en hoeveel ruimte die persoon neemt om na te denken voor hij of zij handelt. Dat is confronterend maar ook hoopgevend. Want als morele weerstand voortkomt uit menselijke eigenschappen zoals empathie en reflectie dan kunnen we die misschien ook versterken.


Auteur
Emilie Caspar is universitair hoofddocent aan de Universiteit Gent (Vakgroep Experimentele Psychologie). Haar werk in de sociale en cognitieve neurowetenschappen bouwt voort op een doctoraat aan de Université libre de Bruxelles, onderzoekservaring aan University College London en een door Marie Curie gefinancierde postdoctorale positie aan het ‘Netherlands Institute for Neurosciences’.


Referentie
Seyll, L., Sezibera, V., Masabo, F., & Caspar, E. A. (2026). Neural processing of obedience and resistance among former genocide perpetrators and rescuers. American Psychologist. Advance online publication. https://doi.org/10.1037/amp0001666. Available via this link.

 

AI in therapie: tussen belofte en menselijke grens

Wie vandaag met jongeren praat, merkt het snel: chatbots en AI-tools zijn deel van hun dagelijkse leven. Ze ondersteunen hun schoolwerk, zoekopdrachten en worden steeds vaker ingezet als gesprekspartner in vragen over stress, eenzaamheid of sombere gedachten. Volgens de IMEC Digimeter gebruikt al 68% van de Vlaamse jongeren generatieve AI [2] en internationaal zien we dat jongeren chatbots actief inzetten om over hun mentaal welzijn te praten [4]. Zonder dat we het goed beseffen, nemen we deel aan een grootschalig sociaal experiment. Maar wat gebeurt er als technologie een plaats krijgt in onze meest kwetsbare, menselijke momenten?


Wat leren we uit onderzoek naar AI in therapie?

In Zweden wordt met projecten zoals Steps-AI en CHAI (Cognitive–Human AI Interventions) onderzocht of AI-therapeuten principes uit de cognitieve gedragstherapie kunnen toepassen bij sociale angststoornissen. AI blijkt goed in het structureren van oefeningen en het consequent toepassen van protocollen, maar schiet tekort op empathie en moreel inzicht [5, 8]. De meest indrukwekkende resultaten komen voorlopig van een gerandomiseerde studie waarbij de inzet van “Therabot” leidde tot een daling van symptomen bij depressie, angst en eetstoornissen [3]. Veelbelovend maar met kanttekeningen: cliënten met ernstige problematiek werden uitgesloten en alle AI-berichten werden achteraf nagekeken door klinische experten.

Ook de samenwerking tussen mens en AI werd onderzocht [7]. Die combinatie leidde tot bijna 20% meer empathische gesprekken dan tussen mensen alleen. De onderzoekers pleiten er daarom voor om AI te gebruiken als ondersteunend hulpmiddel, niet als vervanging van menselijke zorg.

Wat AI wel en niet is

Om te weten wat wenselijk is in therapie, moeten we goed begrijpen wat AI eigenlijk is en vooral wat het niet is. AI herkent patronen in gegevens en voorspelt taal of beslissingen op basis daarvan. Maar het begrijpt niet wat het zegt, voelt niets en heeft geen bewustzijn. Het simuleert betekenis maar ervaart die niet. Deze beperking heeft belangrijke implicaties. AI kan stigma en stereotypes reproduceren die aanwezig zijn in haar trainingsdata. Onderzoekers toonden aan dat AI-modellen stigmatiserende houdingen kunnen vertonen tegenover mensen met depressie, schizofrenie en alcoholafhankelijkheid [6]. Dit staat haaks op de kern van therapie: een veilige, niet-oordelende ruimte.

Bovendien worden AI-systemen zo ontworpen dat ze beleefd, behulpzaam en positief communiceren. Dat zorgt voor een vriendelijke, veilige toon, maar leidt ook tot sycophancy: het systematisch bevestigen van de gebruiker zelfs wanneer diens ideeën problematisch zijn. In crisissituaties kan dit gevaarlijk worden. Zo groeit de lijst van incidenten waarbij een AI-model suïcidale ideaties net versterkt, met zelfdoding als gevolg.


Van mogelijkheid naar wenselijkheid

Daarmee komen we bij de vraag: welke plaats willen we AI geven in therapie? Techno-optimisten zien technologie als een bron van kansen. Ze geloven dat vooruitgang soms verder moet gaan dan wat mensen zich kunnen voorstellen. Anderen, de utilitaristen, vinden dat we technologie moeten beoordelen op haar gevolgen voor menselijk welzijn en rechtvaardigheid. Niet alles wat technisch mogelijk is, is daarom wenselijk.

Dus, stel dat AI een empathische reactie kan naspelen — willen we dat dan? Zelfs als AI in de toekomst nog beter wordt in het imiteren van empathie, blijft het een simulatie zonder echte betrokkenheid. De recente PANO-reportage, waarin een AI-versie van Dirk De Wachter werd nagebootst, riep veel discussie op [10]. KU Leuven-onderzoekers pleitten er zelfs voor om menselijk contact als een basisrecht te erkennen [1, 11]. Zorg van mens tot mens is volgens hen een fundamentele menselijke behoefte die we moeten beschermen tegen te veel robotisering.

Technologie op mensenmaat

De vraag is dus niet of technologie een plaats heeft in therapie, maar welke plaats wenselijk is. AI kan bijvoorbeeld helpen bij de training van hulpverleners, bij het oefenen van gespreksvaardigheden of therapeuten ondersteunen bij reflectie. Zo verbeteren we de zorg zonder het menselijke aspect te verliezen.

Sommige onderzoekers benadrukken dan ook dat de invoering van AI in de geestelijke gezondheidszorg transparant dient te gebeuren: met duidelijke uitleg over hoe algoritmes werken, wie verantwoordelijk is, en met evaluaties van de effecten op lange termijn [9].

AI in therapie blijft een hulpmiddel zonder begrip, empathie of moreel besef. De echte waarde van AI ligt daarom niet in het vervangen van zorgverleners, maar in het verbeteren van de omstandigheden waarin zorg kan plaatsvinden. Alleen dan kunnen we spreken van technologie op mensenmaat.

Auteurs
Elia Wyverkens is onderzoekscoördinator van de onderzoeksgroep Mensenmaat aan Howest, en behaalde haar doctoraat aan de afdeling Experimentele-Klinische en Gezondheidspsychologie van de Universiteit Gent. Ze coördineert projecten op drie brede onderzoekslijnen: welzijnsbevordering, inclusie en organisatie-ontwikkeling. Ze was reeds betrokken in projecten rond het inzetten van (digitale) tools in de hulpverlening en het ontwikkelen van AI-ondersteunde gespreksvaardigheidstraining.


Ruben Decoster behaalde zijn master in organisatiepsychologie en werkt als onderzoeker bij Mensenmaat Howest. Zijn onderzoek focust op sociaal-emotionele vaardigheden, blended leren en digitale technologieën zoals generatieve AI.


Kelly Geryl behaalde haar Master in de Pedagogische wetenschappen en is als docente en onderzoeker verbonden aan Howest. Binnen Mensenmaat droeg zij als projectmedewerker reeds bij aan projecten rond sociaal-emotionele vaardigheden, AI-ondersteunde gespreksvaardigheidstraining, alsook projecten rond beroepsgeheim en deontologisch werken.

Referenties

  1. Denier, Y., De Schutter, J., De Wachter, D., Gastmans, C., Geenens, R., Lauwaert, L., Royer, S., Vandemeulebroucke, T., & Vereycken, Y. (2025, 30 oktober). Robotisering en het recht op echt menselijk contact (Positiepaper Ethics@KU Leuven). KU Leuven. Geraadpleegd op 5 november 2025, via https://www.kuleuven.be/ethics-kuleuven/nl/bestanden-positiepapers/positiepaper-robotisering.pdf
  2. De Marez, L., Georges, A., Sevenhant, R. & Devos, E. (2025). Imec.digimeter.2024. Digitale trends in Vlaanderen. Imec.
  3. Heinz, M. V., Mackin, D. M., Trudeau, B. M., Bhattacharya, S., Wang, Y., Banta, H. A., Jewett, A. D., Salzhauer, A. J., Griffin, T. Z., & Jacobson, N. C. (2025). Randomized trial of a generative AI chatbot for mental health treatment. NEJM AI, 2(4), AIoa2400802. https://doi.org/10.1056/AIoa2400802
  4. Internet Matters. (2025, juli 1). Me, Myself & AI: Understanding and safeguarding children’s use of AI chatbots [Onderzoeksrapport]. Geraadpleegd op 5 november 2025, via: https://www.internetmatters.org/hub/research/me-myself-and-ai-chatbot-research
  5. Johansson, M., & Andersson, G. (2024). Steps-AI: Evaluating AI-supported psychotherapy for social anxiety. Karolinska Digital Mental Health Reports, 1(2), 33–45.
  6. Moore, J., Grabb, D., Agnew, W., Klyman, K., Chancellor, S., Ong, D. C., & Haber, N. (2025). Expressing stigma and inappropriate responses prevents LLMs from safely replacing mental health providers (arXiv:2504.18412). arXiv. https://arxiv.org/abs/2504.18412
  7. Sharma, A., et al. (2023). Human-AI collaboration enables more empathic conversations in text-based peer-to-peer mental health support. Nature Machine Intelligence, 5(6), 534–545.
  8. Stockholm University. (2024). The CHAI Study: Human and AI feedback in the treatment of social anxiety. Stockholm University Research Projects.
  9. Svensson, E., Osika, W., & Carlbring, P. (2025). Commentary: Trustworthy and ethical AI in digital mental healthcare – wishful thinking or tangible goal? Internet Interventions, advance online publication. https://doi.org/10.1016/j.invent.2025.100844
  10. VRT NWS. (2025, 28 oktober). Dirk De Wachter: Als AI-therapeut — zin en onzin AI-therapie. VRT.NWS. Geraadpleegd op 5 november 2025, via https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2025/10/28/dirk-de-wachter-als-ai-therapeut-zin-en-onzin-ai-therapie/
  11. VRT NWS. (2025, 30 oktober). Maak van menselijk contact een grondrecht: wetenschappers doen … VRT.NWS. Geraadpleegd op 5 november 2025, via https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2025/10/30/maak-van-menselijk-contact-een-grondrecht-wetenschappers-doen/
 

Samen sterk tegen radicalisering: Hoe verbondenheid het verschil kan maken

Eerder dit jaar (juni 2025) waarschuwde OCAD – het Belgische orgaan voor dreigingsanalyse – dat minderjarigen steeds sneller radicaliseren, vooral via online propaganda [1]. Waarom zijn jongeren zo kwetsbaar voor extreem gedachtegoed? Een belangrijke reden blijkt een gebrek aan verbondenheid met anderen te zijn [2]. In ons onderzoek toonden we aan dat zo’n tekort aan verbondenheid samenhangt met meer agressie. Dit creëert een kwetsbare situatie waarin extremistische groepen kunnen inspelen op geïsoleerde en gefrustreerde mensen door hen een hechte gemeenschap te beloven én een manier te bieden om hun agressie te uiten.

Een tekort aan diepe connecties, intimiteit en verbondenheid heeft een grote invloed op het psychologisch welzijn [3]. Zulke tekorten komen vaak voor bij mensen die toetreden tot extremistische groepen [2]. Denk bijvoorbeeld aan de extreemrechtse groepering Proud Boys, waar mannen aangeven eindelijk broederschap te vinden [4], of aan Al Qaida, waarvan de leden vaak migranten zijn die zich niet verbonden voelden met hun gastland en daarom bij een fundamentalistische groep terechtkwamen [2].

In ons onderzoek wilden we nagaan hoe het verband tussen een gebrek aan verbondenheid en extremisme precies werkt. We bevroegen 734 mensen via een vragenlijst. Onze resultaten toonden dat personen met weinig diepe connecties ook vaker agressieve impulsen hadden. Ze gaven aan dat ze in het dagelijks leven sneller agressief reageren, bijvoorbeeld door fysiek geweld te gebruiken bij provocatie. Dit bevestigde een algemeen principe: een gebrek aan verbondenheid kan leiden tot meer agressie [3]. En die verhoogde agressie? Die hing op haar beurt samen met een sterker geloof in extreme ideeën, zoals het idee dat andersdenkenden hun rechten moeten verliezen. Bovendien geloofden mensen met meer agressie vaker dat enkel geweld en illegale acties echte maatschappelijke verandering kunnen brengen.

Deze bevindingen ondersteunen onze hypothese dat een gebrek aan verbondenheid samengaat met meer agressie – twee kernfactoren waarop extremistische groepen kunnen inspelen. Toekomstig onderzoek kan nagaan hoe deze kettingreactie precies werkt, bijvoorbeeld door mensen over langere tijd te volgen en te bekijken of veranderingen in verbondenheid leiden tot veranderingen in agressie en extreem gedachtegoed.

Individuele verschillen

Gelukkig zet niet iedereen met een tekort aan verbondenheid zijn agressie om in extreme ideeën of geweld. Onze resultaten tonen dat er grote individuele verschillen zijn. Mensen die meer zwart-wit denken en geloven in simpele oplossingen voor complexe problemen, gaan sneller akkoord met het idee dat geweld de enige manier is om echte verandering te bereiken. Omgekeerd uiten empathische mensen hun frustratie en agressie minder in extreme ideeën of geweld. Sommige persoonlijkheidskenmerken beschermen dus tegen extremisme, terwijl andere het risico verhogen.

Deradicalisering

Verbondenheid is dus een cruciaal element in radicalisering, maar ook in deradicalisering. Personen die een sterke verbondenheid ervoeren, vertoonden minder agressieve neigingen en waren minder akkoord met extreme ideeën en gewelddadige oplossingen. Dit toont aan hoe belangrijk het is om verbondenheid te bevorderen als middel voor preventie en interventie.

Verschillende deradicaliseringsprogramma’s focussen al op het (her)opbouwen van het sociale netwerk van het individu. Zo betrekt het programma in Saudi-Arabië tijdens de opname de familie, om die band te herstellen. Na vrijlating blijft de familie betrokken, omdat ze de verantwoordelijkheid krijgen over het individu [5]. Op gelijkaardige wijze worden families betrokken in programma’s in Irak, Singapore en Sri Lanka [6, 7, 8]. Al deze programma’s tonen bij deelnemers een laag risico op terugval.

Ons onderzoek benadrukt opnieuw het belang van een aanpak die de oorzaken van radicalisering aanpakt. En vooral: dat we niet mogen vergeten dat ieder mens op zoek is naar verbondenheid. Laten we als samenleving die verantwoordelijkheid opnemen en volop inzetten op verbinding, zodat jongeren die niet hoeven te zoeken bij extreme groeperingen.

Auteur
Milena Waterschoot is doctoraatsbursaal aan de Vakgroep Ontwikkelings-, Persoonlijkheids-, en Sociale Psychologie (Faculteit Psychologie en Pedagogische Wetenschappen) van de Universiteit Gent. Haar onderzoekt focust op de relatie tussen uitsluiting en extremisme.
Het bovenstaande onderzoek is gepubliceerd in Motivation and Emotion onder de titel “From relatedness frustration to violent extremism: The mediating role of aggression”. Het artikel kan geraadpleegd worden via deze link.


Referenties
[1] https://vrtnws.be/p.93R3JAd1P
[2] Abrahms, M. (2008). What terrorists really want: Terrorist motives and counterterrorism strategy. International Security, 32(4), 78–105. https://doi.org/10.1162/isec.2008.32.4.78
[3] Ryan, R. M., & Deci, E. L. (2017). Self-determination theory: Basic psychological needs in motivation, development, and wellness. The Guilford Press.
[4] Kutner, S. (2020). Swiping Right: the Allure of Hyper Masculinity and Cryptofascism for Men Who Join the Proud Boys. Terrorism And Counter-Terrorism Studies. https://doi.org/10.19165/2020.1.03
[5] Boucek, C. (2008). Counter-terrorism from within: Assessing Saudi Arabia’s religious rehabilitation and disengagement programme. RUSI Journal, 153(6), 60–65. https://doi.org/https://doi.org/10.1080/03071840802670106
[6] Angell, A., & Gunaratna, R. (2011). Terrorist rehabilitation: The US experience in Iraq. CRC Press.
[7] Gunaratna, R., & Hassan, M. F. B. M. (2011). Terrorist rehabilitation: The Singapore experience. In L. Rubin & J. J. Gunaratna (Eds.), Terrorist Rehabilitation and Counter-Radicalisation: New Approaches to Counter-terrorism (1st ed.). Taylor and Francis Inc. https://doi.org/10.4324/9780203830482
[8] Hettiarachchi, M. (2013). Sri Lanka’s rehabilitation program: A new frontier in counter terrorism and counter insurgency. PRISM, 4(2), 105–121.

 

Kan ademhaling stress bij tieners verminderen?

Veel tieners voelen zich regelmatig gespannen — door toetsen, sociale druk of gewoon het dagelijkse leven. Omdat stress invloed heeft op hoe jongeren zich voelen én presteren, zoeken onderzoekers naar laagdrempelige manieren om ermee om te gaan. Eén mogelijke piste: bewust ademen.

De kracht van rustig ademen

Rustige, trage ademhaling kan het lichaam helpen om te ontspannen. Ze beïnvloedt het autonome zenuwstelsel, dat onze stressreacties regelt. Daarbij speelt de hartslagvariabiliteit (HRV) een rol — de variatie in tijd tussen hartslagen. Een hogere HRV wijst op meer veerkracht en een beter vermogen om stress te reguleren.

Een specifieke techniek, resonante ademhaling, richt zich op ademen in een kalm ritme van ongeveer zes ademhalingen per minuut. Dat ritme helpt hartslag, ademhaling en bloeddruk beter op elkaar af te stemmen, wat een rustgevend effect heeft.

Wat onderzochten we?

We wilden weten of resonante ademhaling tieners kan helpen om beter te herstellen van stress.
Hiervoor deden 95 jongeren van 12 à 13 jaar mee aan twee sessies. Tijdens de tweede sessie oefende de helft van hen tien minuten lang op hun natuurlijke ademritme, de andere helft op hun persoonlijke resonante frequentie. Daarna kregen ze een stressopdracht — een korte presentatie en hoofdrekenen voor een jury — gevolgd door een rustmoment. Tijdens het hele proces maten we hun hartslagvariabiliteit en gevoelens van stress.

Wat bleek?

Tieners die op hun resonante ritme ademden, vertoonden een tijdelijk rusteffect tijdens de oefening: hun HRV steeg, wat duidt op meer ontspanning.
Maar dat effect verdween zodra de stressopdracht begon. Ook emotioneel voelden beide groepen zich even gestrest: ze rapporteerden minder positieve en meer negatieve gevoelens, ongeacht hun ademhalingstechniek.

Wat leren we hieruit?

Een korte ademhalingsoefening kan het lichaam op dat moment helpen ontspannen, maar lijkt niet voldoende om stressreacties of herstel duurzaam te beïnvloeden. Waarschijnlijk is regelmatige training nodig om langdurige effecten te bereiken. Bovendien bleken de jongeren het ideale ademritme niet altijd goed aan te houden, wat het effect mogelijk heeft beperkt.

Ademen lijkt vanzelfsprekend, maar effectief leren ademen tegen stress vraagt oefening en begeleiding. Resonante ademhaling blijft een veelbelovende techniek, vooral als jongeren er stap voor stap mee leren werken.

Auteur

Janne Vreye won de Best Internship Award 2024–2025 voor de beste onderzoeksstage binnen de opleiding Theoretische en Experimentele Psychologie (FPPW, Universiteit Gent). In haar stage onderzocht ze hoe resonante ademhaling de hartslagvariabiliteit en emotionele reacties van adolescenten op stress beïnvloedt.

Bronnen


Shao, R., Man, I. S. C., & Lee, T. M. C. (2024). The Effect of Slow-Paced Breathing on Cardiovascular and Emotion Functions: A Meta-Analysis and Systematic Review. Mindfulness, 15(1), 1–18. https://doi.org/10.1007/s12671-023-02294-2
Steffen, P. R., Austin, T., DeBarros, A., & Brown, T. (2017). The Impact of Resonance Frequency Breathing on Measures of Heart Rate Variability, Blood Pressure, and Mood. Frontiers in Public Health, 5. https://doi.org/10.3389/fpubh.2017.00222
Thayer, J. F., & Lane, R. D. (2008). Claude Bernard and the heart–brain connection: Further elaboration of a model of neurovisceral integration. Neuroscience & Biobehavioral Reviews, 33(2), 81–88. https://doi.org/10.1016/j.neubiorev.2008.08.004

 

Waarom je accent bepaalt hoe geloofwaardig je klinkt

Is taal neutraal?

Wist je dat het oog van een struisvogel groter is dan zijn hersenen? Of misschien een betere
vraag: geloof je dat? En waardoor wordt dit beïnvloed? Eventueel ben je sneller overtuigd
wanneer het een vertrouwde vriend is die de boodschap brengt, of wanneer dit wordt
verteld tijdens een lezing over vogelachtigen. Of… laat je je oordeel afhangen van hoe de
boodschapper klinkt?

Verrassend of niet, het speelt (on)bewust mee: het accent van een spreker heeft impact op
hoe geloofwaardig we hen vinden.

De onbewuste sturing van een accent

In onze multiculturele samenleving worden we regelmatig blootgesteld aan mensen met
verschillende achtergronden en accenten. Voor velen van ons lijkt dat vanzelfsprekend, maar onderzoek toont aan dat een accent nog altijd verrassend veel invloed kan hebben op hoe we iemand beoordelen. Onderzoekers Lev-Ari en Keysar (2010) toonden in een Engelstalige context al aan dat mensen met een buitenlands accent als minder geloofwaardig worden ervaren, zelfs wanneer ze exact dezelfde tekst voorlezen als moedertaalsprekers.

Maar kunnen we dit alles generaliseren naar een Belgische context? Om op deze vraag een
antwoord te formuleren, ging ik aan de slag met de accenten die ons hier vaak aan de oren
komen.

De proef op de som

Voor mijn masterproef onderzocht ik hoe Vlamingen de geloofwaardigheid beoordelen van
sprekers met een Belgisch-Nederlands, Frans of Noord-Nederlands accent. In totaal
luisterden meer dan 200 Vlaamse deelnemers naar trivia-stellingen zoals “Een giraffe kan
langer zonder water dan een kameel.” of “Een aardbei heeft ongeveer 100 zaden.”,
uitgesproken door sprekers met de drie verschillende accenten.

Na elke uitspraak gaven deelnemers aan hoe geloofwaardig ze de spreker vonden. Ze
beoordeelden de spreker ook op drie dimensies: superioriteit (bijvoorbeeld intelligentie,
status), integriteit (bijvoorbeeld vriendelijkheid, eerlijkheid) en dynamiek (bijvoorbeeld
zelfvertrouwen, vlotheid).

Franstalige sprekers scoren lager… en Nederlanders beter?

De resultaten? Franstalige sprekers werden gemiddeld als minder geloofwaardig beoordeeld dan moedertaalsprekers. Ook op het vlak van superioriteit en dynamiek scoorden ze lager. Deze resultaten sluiten aan bij eerder onderzoek in andere landen, waar sprekers met een niet-inheems accent systematisch als minder betrouwbaar worden ingeschat. De verklaring hiervoor ligt deels in verwerkingsmoeilijkheden: een vreemd accent vergt meer mentale inspanning, wat (onbewust) vertaald wordt als “minder geloofwaardig”.

Maar dat is niet het volledige verhaal…

Opmerkelijk was namelijk dat sprekers met een Noord-Nederlands accent niet negatiever
beoordeeld werden. Integendeel, ze scoorden zelfs hoger op bepaalde dimensies zoals
integriteit en dynamiek.

Waarom zien we zulke verschillen? Dat kan te maken hebben met stereotypen die we vaak (onbewust) over anderen hebben. Over Franstaligen bestaan in Vlaanderen hardnekkige vooroordelen: dat ze passief zouden zijn, minder hard werken, of arrogant overkomen. Zulke ideeën hebben, al dan niet bewust, invloed op onze beoordeling. Bij Nederlanders is dat complexer. We zien hen misschien als direct of luid, maar ook als vlot, open en efficiënt. Dat kan verklaren waarom hun accent soms zelfs positiever beoordeeld wordt dan ons eigen Belgische Nederlands.

Intelligent of arrogant?

Om beter te begrijpen hoe accenten ons oordeel beïnvloeden, onderzocht ik ook welke eigenschappen het sterkst samenhangen met geloofwaardigheid. Daaruit bleek dat vooral de dimensie superioriteit doorslaggevend was: wie als slim, deskundig en capabel werd gezien, werd ook geloofwaardiger bevonden. Warmte of vlotheid (integriteit en dynamiek) speelden een veel kleinere rol. Maar let op: dit verband was niet hetzelfde voor alle accenten. Voor Franstalige sprekers kan meer dynamiek (zoals zelfverzekerd spreken) soms zelfs tot een lagere score op geloofwaardigheid leiden. Wat bij de ene spreker als krachtig overkomt, wordt bij een ander als arrogant ervaren.

Van oordeel tot impact

Deze bevindingen lijken misschien onschuldig, maar potentiële gevolgen zijn dat niet. Een accent bepaalt blijkbaar niet alleen of we iemand sympathiek vinden, maar ook of we hen geloofwaardig, bekwaam of betrouwbaar vinden. Dat kan in de praktijk grote gevolgen hebben: stel je een sollicitant met een Frans accent voor die even bekwaam is als zijn Nederlandstalige collega, maar toch minder geloofwaardig wordt gevonden door zijn accent. Dit kan voor hem of haar een serieus nadeel betekenen, ook al is dit gevoel niet gestoeld op competenties. In zo’n situatie kunnen onze impliciete vooroordelen een cruciale en zelfs nefaste impact hebben op belangrijke beslissingen die de koers van iemands leven mede richting geven.

Bewustwording is key

Belangrijk: het gaat hier niet per se om bewuste discriminatie. Niemand zegt bewust: “Ik vertrouw je niet omdat je een accent hebt.” Maar juist om die reden is het zo verraderlijk. We denken rationeel te oordelen, terwijl onder andere onbewuste stereotypen ons finale oordeel kleuren. Net daarom is het zo belangrijk om deze processen bloot te leggen. Pas als we ons bewust worden van onze eigen vooroordelen, kunnen we leren hoe we ze bij kunnen sturen. Werkgevers, maar ook andere beroepen met impact, zoals leraren en hulpverleners, zouden er baat bij hebben om hun eigen (onbewuste) voorkeuren vaker kritisch in vraag te stellen. Zo creëren we ruimte voor nuance, empathie en eerlijkheid.

Auteur

Sarah De Meyer studeerde in 2025 af in de bedrijfspsychologie en personeelsbeleid aan de Faculteit Psychologie en Pedagogische Wetenschappen. Ze won de Mensenkennis trofee, een prijs ter bevordering van wetenschapspopularisering in de opleiding psychologie aan de Universiteit Gent.

Referenties

  • Acheme, D. E., & Cionea, I. A. (2022). “Oh, I like Your Accent”: Perceptions and Evaluations of Standard and Non-standard Accented English Speakers. Communication Reports, 35(2), 92–105. https://doi.org/10.1080/08934215.2022.2037679
  • Aspeslagh, R., Boen, F., Dekker, H., Linssen, H., Pepermans, R., Vanbeselaere, N., & Yzerbyt, V. (2000). BELGIË EN NEDERLAND IN BEELD [Article]. Nederlands Instituut Voor Internationale Betrekkingen. https://www.researchgate.net/publication/242469763
  • Baillien, M. S. B. (2020). Perceptie van België door jonge Walen (NLM1 en ALM1) en Vlamingen (FLM1) in 2020: stereotypen, identiteitsgevoel, nationalisme en toekomstbeeld [MA thesis, Université de Liège]. http://hdl.handle.net/2268.2/9439
  • Boduch-Grabka, K., & Lev-Ari, S. (2021). Exposing Individuals to Foreign Accent Increases their Trust in What Nonnative Speakers Say. Cognitive science, 45(11), e13064. https://doi.org/10.1111/cogs.13064
  • Dragojević, M., & Giles, H. (2016). I don’t like you because you’re hard to understand: The role of processing fluency in the language attitudes process. Human Communication Research, 42(3), 396–420. https://doi.org/10.1111/hcre.12079
  • Dragojević, M. (2017). Language attitudes. Oxford Research Encyclopedia of Communication. https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190228613.013.437
  • Dragojević, M., Giles, H., Beck, A., & Tatum, N. T. (2017). The fluency principle: Why foreign accent strength negatively biases language attitudes. Communication Monographs, 84(3), 385–405. https://doi.org/10.1080/03637751.2017.1322213
  • Dragojević, M. (2019). Extending the fluency principle: Factors that increase listeners’ processing fluency positively bias their language attitudes. Communication Monographs, 87(2), 158–178. https://doi.org/10.1080/03637751.2019.1663543
  • Dragojević, M., & Goatley-Soan, S. (2020). Americans’ attitudes toward foreign accents: evaluative hierarchies and underlying processes. Journal of Multilingual and Multicultural Development, 43(2), 167–181. https://doi.org/10.1080/01434632.2020.1735402
  • Foucart, A., & Hartsuiker, R. J. (2021). Are foreign-accented speakers that ‘incredible’? The impact of the speaker’s indexical properties on sentence processing. Neuropsychologia, 158, 107902. https://doi.org/10.1016/j.neuropsychologia.2021.107902
  • Iheduru-Anderson, K. (2020). Accent bias: A barrier to Black African‐born nurses seeking managerial and faculty positions in the United States. Nursing Inquiry, 27(4). https://doi.org/10.1111/nin.12355
  • Lev‐Ari, S., & Keysar, B. (2010). Why don’t we believe non-native speakers? The influence of accent on credibility. Journal of Experimental Social Psychology, 46(6), 1093–1096. https://doi.org/10.1016/j.jesp.2010.05.025
  • Lybaert, C., & Delarue, S. (2017). Stereotypes and attitudes in a pluricentric language area : the case of Belgian Dutch. In G. Stickel (Ed.), Stereotypes and linguistic prejudices in Europe : contributions to the EFNIL conference 2016 in Warsaw (pp. 175–186). Budapest, Hungary: Hungarian Academy of Sciences. Research Institute for Linguistics.
  • Lybaert, C., Van Hoof, S., & Plevoets, K. (2024). Students’ attitudes towards an instructor’s foreign accent and non-standard language variety. Nordic Journal of Linguistics, 1–27. https://doi.org/10.1017/s033258652400009x
  • McCroskey, J. C., & Teven, J. J. (1999). Goodwill: A reexamination of the construct and its measurement. Communication Monographs, 66(1), 90–103. https://doi.org/10.1080/03637759909376464
  • Meuleman, B., Abts, K., & Meeusen, C. (2017). Walloons as general or specific others? A comparison of anti-Walloon and anti-immigrant attitudes in Flanders. Psychologica Belgica, 57(1), 55–70. https://doi.org/10.5334/pb.336
  • Pérez-Ramón, R. (2024). Discrimination of Degrees of Foreign Accent across Different Speakers. Languages, 9(3), 72. https://doi.org/10.3390/languages9030072
  • Spence, J. L., Hornsey, M. J., Stephenson, E. M., & Imuta, K. (2022). Is your accent right for the job? A Meta-Analysis on Accent Bias in Hiring Decisions. Personality and Social Psychology Bulletin, 50(3), 371–386. https://doi.org/10.1177/01461672221130595
  • Statbel. (2023a, June 8). Herkomst. Retrieved April 27,2024, from https://statbel.fgov.be/nl/themas/bevolking/structuur-van-de- bevolking/herkomst#news
  • Statbel. (2023b, June 8). Migraties. Retrieved April 27, 2024, from https://statbel.fgov.be/nl/themas/bevolking/loop-van-de- bevolking/migraties#news
  • Stolier, R. M., & Freeman, J. B. (2016). The neuroscience of social vision. In Elsevier eBooks (pp. 139–157). https://doi.org/10.1016/b978-0-12-800935-2.00007-5
  • Tsurutani, C. (2012). Evaluation of speakers with foreign-accented speech in Japan: the effect of accent produced by English native speakers. Journal of Multilingual and Multicultural Development, 33(6), 589–603. https://doi.org/10.1080/01434632.2012.697465
  • Van Puyvelde, M., Van Hoof, S., Lybaert, C., & Plevoets, K. (2023). Examining accent bias towards Turkish speakers of Dutch. Dutch Journal of Applied Linguistics, 12. https://doi.org/10.51751/dujal12841
  • What Languages do People Speak in Belgium? (2024). World Population Review. Retrieved April 26, 2024, from https://worldpopulationreview.com/countries/belgium/language
  • World Economic Forum. (2022, April 14). Global migration. Retrieved April 27, 2024, from https://www.weforum.org/agenda/2020/01/iom-global-migration-report- international-migrants-2020/#:~:text=1%20There%20are%20an%20estimated%20272%20million%20international,India%3B%20the%20United%20States%20is%20the%20prima ry%20destination.
 

Reacties op politiegeweld Ganshoren: Pas op voor irrelevante zaken!

Maandagavond (02/06/2025) werd de 11-jarige Fabian aangereden door een politiewagen in het Elisabethpark in de Brusselse deelgemeente Ganshoren [1]. De agenten hadden de achtervolging ingezet nadat de jongen op de vlucht was geslagen voor een controle. Zijn misdrijf? Rijden met een elektrische step is in België pas toegelaten vanaf de leeftijd van 16 jaar. Fabian overleefde het tragische ongeval niet [2].


De publieke verontwaardiging is groot, en dat is geheel begrijpelijk. Ten eerste blijkt uit de eerste getuigenissen dat de combi zijn dolle achtervolging inzette te midden van een park waar een groot aantal andere mensen aanwezig waren [3]. Ten tweede rijst de vraag of zulk een wilde raid voor een eenvoudige verkeersovertreding met een step wel proportioneel is – zeker gezien de jonge leeftijd van het slachtoffer [4-5]. Met alle respect voor de Brusselse politie, die haar werk moet doen in een grootstedelijke sfeer die de politie niet altijd genegen is, maar hier lijkt op het eerste zicht de respons toch niet in verhouding te staan tot het vermeende misdrijf. Ten derde speelt ook de afkomst van de jongen een rol in de publieke verontwaardiging. Fabian had namelijk Moldavische roots en is dus lid van een etnische minderheidsgroep – net zoals 5 van de 6 andere slachtoffers die sinds 2017 omkwamen bij gelijkaardige aanrijdingen door politievoertuigen [5].


Dat etnische minderheden een verhoogde kans maken om in aanraking te komen met disproportioneel politiegeweld, is reeds uitvoerig aangetoond door wetenschappelijke studies. Gegevens van het Amerikaanse Ministerie van Justitie geven aan dat zwarte personen tot 5 keer meer kans maken om neergeschoten te worden door de politie dan witte personen [6]. Bovendien tonen laboratoriumexperimenten oorzakelijke verbanden aan tussen de huidskleur die iemand heeft en de kans op sterven door een politiekogel [7-9]. Het mag dan ook niet verwonderen dat op basis van deze reeks onderzoeken geconcludeerd werd dat “etniciteit een doorslaggevende rol kan spelen [in de beslissing van politieagenten om geweld te gebruiken]” [6].

De relevantie van irrelevante zaken
Toch is er nog een lichtpuntje. De eerste reacties van afgrijzen en veroordeling van het politieoptreden enerzijds en steunbetuigingen aan de familie van het slachtoffer anderzijds zenden een krachtig signaal uit naar de ordediensten en de overheid [4-5]. Het belang van deze publieke verontwaardiging mag niet onderschat worden: woedende maatschappelijke reacties ten aanzien van de daders van dit soort ongerechtvaardigd geweld kunnen een “klimaat van sociale intolerantie” creëren voor dergelijk gedrag en de kans verkleinen dat dit in de toekomst nog zal voorkomen.


Maar ook hier wringt het schoentje. Wetenschappelijk onderzoek toont aan dat reacties ten opzichte van politiegeweld niet altijd gedreven worden door de ratio en de ernst van de feiten, maar eerder door zogenaamde extralegale factoren. Dit laatste zijn juridisch irrelevante zaken die toch een cruciale rol kunnen spelen in het evalueren van een incident waarbij geweld gebruikt wordt, zoals het karakter of de reputatie van het slachtoffer en de algemene achtergrondkenmerken van de beklaagde en het slachtoffer. Hoewel een oordeel over geweldsdelicten idealiter uitsluitend gebaseerd is op de feiten van de zaak, kunnen irrelevante zaken vaak toch een belangrijke rol spelen in het oordeel dat mensen vellen over zo’n zaak [10]. Dit werd onder meer pijnlijk geïllustreerd in de zaak van de 18-jarige Michael Brown, een zwarte man die ongewapend gedood werd door een witte politieagent. In sommige media kreeg Brown de schuld van zijn dood omdat hij werd afgeschilderd als een “crimineel en een misdadiger” [11].

De invloed van hoodies
Naar aanleiding van de anekdote over de ‘victim blaming’ van Brown, hebben onderzoekers zich recentelijk verdiept in hoe irrelevante zaken het oordeel kleuren van buitenstaanders over politiegeweld. Johnson en collega’s [12], bijvoorbeeld, legden hun proefpersonen een beschrijving voor van een (fictieve) fatale schietpartij door een politieagent bij een verkeerscontrole. Het slachtoffer in deze case was een zwarte man, die ofwel op een stereotype manier werd voorgesteld (i.e., de participanten konden lezen op zijn Facebook pagina dat hij hoodies droeg, naar gangsta rap luisterde, cannabis rookte, etc.)., ofwel op een a-stereotype manier.


Wat bleek? Consistent met het geval van Michael Brown reageerden participanten aan dit onderzoek minder empathisch ten opzichte van een zwart slachtoffer van politiegeweld wanneer die beschreven werd in termen die stroken met het stereotype van ‘de zwarte crimineel’. Met andere woorden, Johnson en collega’s toonden dus aan dat buitenstaanders impliciet de achtergrond van een slachtoffer in rekening brengen wanneer zij hun medeleven betuigen – zelfs al is die achtergrond een irrelevante factor die op geen enkele manier verband houdt met de feiten.

Slachtofferschap en selectieve empathie
In een andere internationale studie, waar ik zelf aan meewerkte [13], peilden we in welke mate onze proefpersonen zélf reeds het slachtoffer waren geworden van een misdrijf. Vervolgens moesten de deelnemers aan het onderzoek zich buigen over een incident van ernstig politiegeweld, namelijk een seksuele aanranding van een jonge vrouw door een politieman. Kritiek detail: aan de ene groep participanten werd verteld dat de vrouw zwart was, de andere groep kreeg te horen dat zij wit was. Uit de resultaten bleek dat participanten in de zwarte vrouw conditie minder empathie vertoonden ten opzichte van het slachtoffer dan zij die het relaas over de witte vrouw lazen – en dit voornamelijk wanneer onze deelnemers zélf het slachtoffer waren geworden van een misdrijf. Kort samengevat toonde ons onderzoek dus aan dat eigen slachtofferschap een irrelevante factor is die bepaalt in welke mate een vrouwelijk slachtoffer van politiegeweld op empathie kan rekenen – en die dus selectief medeleven, in het nadeel van een lid van een minderheidsgroep, in de hand werkt.

Gepaste verontwaardiging
De bovenstaande studies illustreren de nefaste invloed van irrelevante zaken op de reacties op ongeoorloofd politiegeweld. Een verhoogd bewustzijn voor deze bronnen van bias in de oordeelvorming over geweldsdelicten is echter cruciaal om verschillende redenen. Immers, bredere aandacht voor de ‘onweerlegbare irrelevantie’ van extralegale factoren bij beslissingen over gewelddadig politieoptreden kan er ook toe leiden dat dit optreden niet zomaar ‘weg gerelativeerd’ wordt door de meerderheid van de samenleving en een breed gedragen verontwaardigde reactie op gang brengt die ordediensten en overheid niet kunnen negeren.


Maatschappelijke druk zou er dan weer toe kunnen leiden dat er meer aandacht komt in de politieopleiding voor etnische bias in politieoptreden en het vermijden van ongeoorloofd geweld. Wat op zijn beurt de kans kan verkleinen dat politieagenten in een soort ‘tunnelvisie’ belanden en een klein vergrijp door een minderjarige beantwoorden met een wilde achtervolging in een combi door een druk stadspark – met alle tragische gevolgen van dien. Kortom, uw verontwaardiging over de feiten in Ganshoren is niet alleen gepast, ze doet er ook toe.

Auteur
Kim Dierckx werkt als doctor-assistent bij de Vakgroep Ontwikkelings-, Persoonlijkheids-, en Sociale Psychologie (Faculteit Psychologie en Pedagogische Wetenschappen; Universiteit Gent) en is als onderzoeker ook verbonden aan het interdisciplinaire Centrum voor de Sociale Studie van Migratie en Vluchten (CESSMIR). In het kader van zijn doctoraat hield hij de “super-diverse” samenleving tegen het licht. Specifiek onderzocht hij hoe maatschappelijke instellingen via de toepassing van procedurele rechtvaardigheid sociale harmonie kunnen realiseren in diverse maatschappijen. Zijn huidige onderzoek spitst zich toe op de onderlinge relaties tussen etnisch-culturele minderheden en de factoren die deze verhoudingen op een positieve manier kunnen beïnvloeden.

De huidige bijdrage is deels gebaseerd op onderzoek van een internationaal research consortium waaraan hij verbonden is en dat zich toespitst op maatschappelijke reacties op (politie)geweld. De andere leden van het team zijn: James D. Johnson (The Weber Group, Australia); John Dovidio (Yale University, USA); Len Lecci (University of North Carolina-Wilmington, USA); David N. Sattler (Western Washington University, USA); Loris Vezzali (University of Modena and Reggio Emilia, IT).


Kim schrijft deze bijdrage in eigen naam.

Referenties 
[1] https://www.vrt.be/vrtnws/en/2025/06/03/12-year-old-boy-dies-following-police-chase-in-brussels/
[2] De Morgen, 3 juni 2025. https://www.demorgen.be/snelnieuws/parket-na-dodelijke-aanrijding-van-kind-van-11-door-politiewagen-sloeg-op-de-vlucht-toen-politie-hem-wilde-controleren~b8fccdb9/
[3] https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2025/06/03/wat-weten-we-al-over-het-dodelijk-ongeval-in-ganshoren/
[4] Bruzz, 2 juni 2025. https://www.bruzz.be/actua/samenleving/steprijder-raakt-zwaargewond-bij-ongeval-ganshoren-politie-betrokken-partij-2025
[5] De Standaard, 4 juni 2025. Hoe kon aanrijding door Brusselse politie gebeuren? ‘Een kind achtervolgen om een GAS-boete te geven, is niet redelijk.
[6] Correll, J., Hudson, S. M., Guillermo, S., & Ma, D. S. (2014). The police officer’s dilemma: A decade of research on racial bias in the decision to shoot. Social and Personality Psychology Compass, 8(5), 201–213. https://doi.org/10.1111/spc3.12099
[7] Payne, B. K. (2001). Prejudice and perception: The role of automatic and controlled processes in misperceiving a weapon. Journal of Personality and Social Psychology, 81(2), 181–192. https://doi.org/10.1037/0022-3514.81.2.181
[8] Correll, J., Park, B., Judd, C. M., & Wittenbrink, B. (2002). The police officer’s dilemma: Using ethnicity to disambiguate potentially threatening individuals. Journal of Personality and Social Psychology, 83(6), 1314–1329. https://doi.org/10.1037/0022-3514.83.6.1314
[9] Correll, J., Park, B., Judd, C. M., Wittenbrink, B., Sadler, M. S., & Keesee, T. (2007). Across the thin blue line: Police officers and racial bias in the decision to shoot. Journal of Personality and Social Psychology, 92(6), 1006–1023. https://doi.org/10.1037/0022-3514.92.6.1006
[10] Johnson, J., Sattler, D. N., Smith-Galeno, B., Ginther, K., Otton, K., & Dierckx, K. (2024). “Say Her Name”: Symbolic Racism and Officer Valuing Predict White Americans’ Reactions to the Fatal Police Shooting of a Black Woman. Violence against women, 30(10), 2588-2608. https://doi.org/10.1177/10778012231179210
[11] US News, 1 september 2014. https://www.cleveland.com/nation/2014/09/michael_brown_shooting_beliefs.html
[12] Johnson, J., Lecci, L., & Dovidio, J. F. (2024). White Americans’ blame attributions and empathy towards Black victims of police violence: How pejorative stereotypes ‘engulf the field’. British Journal of Social Psychology, 63(2), 936-955. https://doi.org/10.1111/bjso.12712
[13] Johnson, J., Sattler, D., Van Hiel, A., Dierckx, K. , Luo, S., & Vezzali, L. (2022). Empathy for a Black woman victim of police violence: The roles of crime-related stress and stereotype attributions. Journal of Interpersonal Violence. https://doi.org/10.1177/08862605221118964

 

Inclusieve scholen kunnen levens redden

Nieuw Europees onderzoek toont hoe onderwijs het verschil maakt voor LGBT+ jongeren

In een tijd waarin de rechten van LGBT+ personen in veel landen opnieuw onder druk staan, komt een grootschalige Europese studie met een duidelijke boodschap: scholen die actief inzetten op inclusie en positieve representatie van seksuele en genderdiversiteit dragen bij aan de mentale gezondheid van LGBT+ jongeren. En dat kan zelfs levens redden.

Minder depressie en suïcidaliteit dankzij inclusieve scholen

De studie, uitgevoerd bij bijna 18.000 LGBT+ jongeren uit 13 Europese landen – waaronder België – onderzocht hoe schoolpraktijken zoals inclusieve seksuele voorlichting, positieve representatie in de klas en ondersteunende leraren samenhangen met minder depressieve gevoelens, angst en suïcidale gedachten. Het resultaat is duidelijk: scholen die actief inzetten op inclusie zorgen voor minder mentale gezondheidsproblemen bij deze jongeren.

Minder stress, meer veiligheid

De onderzoekers baseerden zich op het bekende “Minority Stress Model” van Ilan Meyer dat stelt dat seksuele en genderminderheden extra psychologische stress ervaren door stigma en discriminatie. Dit kan zich uiten in drie vormen van stress:

  1. Externe stress – zoals pesten en uitsluiting.
  2. Verwachte stress – de voortdurende angst voor afwijzing of geweld.
  3. Geïnternaliseerd stigma – het overnemen van negatieve denkbeelden over jezelf.

Wat deze studie uniek maakt, is dat ze voor het eerst met data uit heel Europa kon aantonen dat inclusieve schoolpraktijken deze stressoren effectief verminderen. Ze maken scholen niet alleen fysiek maar ook psychologisch veiliger voor LGBT+ jongeren.

Wat werkt écht op school?

De studie identificeerde drie sleutelfactoren die het verschil maken:

  • Inclusieve seksuele opvoeding: Jongeren die leerden over verschillende seksuele oriëntaties en genderidentiteiten voelden zich minder gestigmatiseerd en rapporteerden minder mentale klachten.
  • Positieve representatie in de klas: Als LGBT+ personen zichtbaar waren in leerinhoud – bijvoorbeeld in geschiedenislessen of literatuur – én op een positieve manier, voelden jongeren zich meer gewaardeerd. Negatieve of zelfs neutrale representatie bleek juist schadelijk.
  • Ondersteunende leerkrachten: Leerkrachten die opkomen voor LGBT+ jongeren, ingrijpen bij pestgedrag en een veilige omgeving creëren, blijken cruciaal. Ze zorgen ervoor dat jongeren minder gepest worden en zich meer geaccepteerd voelen.

Niet neutraal, maar actief inclusief

Een opvallende conclusie van de studie is dat “neutraal” zijn als school – bijvoorbeeld door LGBT+ onderwerpen helemaal te vermijden – niet genoeg is. Jongeren die geen of neutrale informatie kregen, rapporteerden evengoed of zelfs meer mentale problemen dan jongeren in scholen met negatieve beeldvorming. Alleen een actief inclusieve aanpak werkt beschermend.

Urgente boodschap in een verontrustend klimaat

Deze bevindingen zijn niet zomaar een academische oefening. In veel Europese landen – ook binnen de EU – worden LGBT+ rechten beknot. Denk aan de Hongaarse “anti-LGBT-propagandawet” of anti-transwetten in delen van Italië en Polen. Ook in België en Nederland zien we toenemende meldingen van anti-LGBT+ geweld of pesterijen op school.

In dit klimaat is het belangrijker dan ooit dat scholen hun verantwoordelijkheid opnemen. De school is immers de plek waar jongeren een groot deel van hun tijd doorbrengen. Door in te zetten op inclusie kunnen scholen niet alleen sociale veiligheid bieden, maar ook letterlijk levens redden.

Wat kunnen scholen doen?

De studie wijst op concrete acties:

  • Integreer positieve en diverse beelden van LGBT+ personen in het lesmateriaal.
  • Zorg dat seksuele voorlichting expliciet ingaat op verschillende seksuele oriëntaties en genderidentiteiten.
  • Investeer in training voor leerkrachten om inclusieve en ondersteunende relaties op te bouwen met álle jongeren.
  • Grijp in bij pestgedrag en werk aan een schoolcultuur waar diversiteit als een meerwaarde wordt gezien.

Conclusie: onderwijs als hefboom voor gelijke kansen

Onderwijs kan een krachtig tegenwicht bieden aan de polarisering in de maatschappij. De boodschap van deze studie is helder: als scholen investeren in inclusie, verminderen ze niet alleen pesten en angst, maar bouwen ze actief mee aan het welzijn en de weerbaarheid van LGBT+ jongeren. In een Europa waar inclusie niet meer vanzelfsprekend is, toont deze studie dat we niet bij de pakken hoeven neer te zitten. Verandering begint in de klas. Dit is geen kwestie van ideologie, maar van volksgezondheid en mensenrechten.

Auteurs

Prof. Alexis Dewaele is verbonden aan de vakgroep Experimenteel-Klinische en Gezondheidspsychologie van de Universiteit Gent. Zijn expertise ligt op het snijvlak van seksuele gezondheid, mentale gezondheid en minderheidsstress bij LGBT+ personen. Hij coördineert het PSYNC-consortium ‘Samen-Werken voor Mentale Gezondheid’ en leidde meerdere studies over de impact van zichtbaarheid, copingstrategieën en discriminatie op het welzijn van seksuele minderheden.

Prof. Mieke Van Houtte is gewoon hoogleraar sociologie aan de Universiteit Gent. Haar onderzoek richt zich op de sociologie van onderwijs, met bijzondere aandacht voor hoe schoolstructuren en -culturen ongelijkheden reproduceren. Ze heeft uitgebreid gepubliceerd over de ervaringen van LGBT+ jongeren in het Vlaamse secundair onderwijs, waaronder hun gevoel van verbondenheid en schoolmotivatie. Haar werk benadrukt het belang van inclusieve schoolomgevingen voor het welzijn van seksuele minderheden.

Prof. Salvatore Ioverno is professor klinische psychologie aan de Roma Tre Universiteit in Italië. Zijn onderzoek richt zich op de mentale gezondheid van seksuele en genderminderheden, met een focus op de rol van inclusieve schoolpraktijken in Europa. Hij was hoofdonderzoeker van de grootschalige Europese studie die aantoonde dat positieve representatie van LGBT+ thema’s in de klas, inclusieve seksuele voorlichting en ondersteunende leraren bijdragen aan een betere mentale gezondheid van jongeren.

Referenties

Ioverno, S., Sherwood, S. H., Costa, S., Van Houtte, M., Dewaele, A., O’Higgins Norman, J., … & Russell, S. T. (2025). Linking inclusive school practices and mental health in sexual and gender minority youth in Europe. European child & adolescent psychiatry, 1-11.

Frost, D. M., & Meyer, I. H. (2023). Minority stress theory: Application, critique, and continued relevance. Current opinion in psychology, 51, 101579.

 

Sociale media en smartphones bannen of niet? Wat zegt onderzoek?

De invloed van sociale media en smartphones op ons welzijn is vandaag de dag een hot topic. Er wordt volop over gediscussieerd in talkshows, er worden artikels over geschreven in kranten en magazines en er wordt hevig over gedebatteerd in zowel het binnen- als buitenland. Hoewel er tot nu toe weinig overtuigend wetenschappelijk bewijs is voor de schadelijke impact ervan op ons welzijn, gaan er toch steeds meer stemmen op voor een verbod op deze technologieën. Maar is het verbieden van sociale media en smartphones echt haalbaar in een samenleving die steeds meer afhankelijk wordt van digitale media? Of is er vooral nood aan een meer genuanceerde aanpak, waarbij we jongeren op een verstandige manier leren omgaan met deze technologieën?


Ondanks dat sociale media en smartphones heel wat voordelen te bieden hebben, gaat het gebruik van deze technologieën ook vaak gepaard met nadelen. Vooral van dat laatste worden we ons als samenleving steeds meer bewust. In Australië werd er recent een wetsvoorstel goedgekeurd dat sociale media verbiedt voor kinderen en jongeren onder de 16 jaar (1). Ook dichter bij huis gaan er stemmen op om de minimumleeftijd voor sociale media op te trekken (2). Heel wat wetenschappers lijken zich toch wel wat vragen te stellen bij deze keuze. Er is geen consensus binnen het onderzoek over een negatief noch positief effect van sociale media op welzijn, en al zeker niet over een effect dat stabiel is voor alle jongeren. Het volledig verbieden van sociale media voor kinderen en jongeren in een maatschappij die sterk afhankelijk is van technologie kan bovendien onbedoelde negatieve gevolgen hebben. Zo sluit het kinderen en jongeren niet alleen uit van de voordelen van deze platformen te genieten, maar ontneemt het hen ook de kans om op een verantwoorde manier om te leren gaan met sociale media (3,4).
Los van een verbod op sociale media zijn er mensen die vrijwillig kiezen om tijdelijk geen sociale media te gebruiken om zo hun welzijn te verbeteren. We hebben onlangs onderzoek gedaan naar wat een korte pauze van sociale media met je doet. We verzamelden alle beschikbare studies over zogenaamde “social media detoxes” en analyseerden ze samen. Wat bleek? Zo’n tijdelijke pauze – meestal van ongeveer een week – had geen merkbaar effect op hoe goed mensen zich voelden, hoeveel negatieve emoties ze ervoeren en hoe tevreden ze waren met hun leven (5). Het (tijdelijk) verbieden van sociale media, of het nu gedwongen of vrijwillig is, lijkt dus geen effectieve manier te zijn om ons te wapenen tegen de schadelijke gevolgen ervan.


Wat met het smartphoneverbod op scholen?
In Vlaanderen kondigde kersvers Minister van Onderwijs Zuhal Demir onlangs een totaalverbod op smartphones aan (d.w.z., zowel tijdens als buiten de lessen) voor leerlingen uit het lager onderwijs en de eerste en tweede graad van het secundair onderwijs als middel om de “concentratie, schoolresultaten en welbevinden van de leerlingen te verbeteren” (6). Als het om concentratie gaat, zijn zowel wetenschappers als leerlingen het eens dat het gebruik van smartphones tijdens de lessen het concentratievermogen van leerlingen kan verstoren (7,8). Of een totaalverbod ook daadwerkelijk het welzijn van leerlingen verbetert, blijft echter een andere vraag. Een recente studie uit The Lancet bestudeerde dit en vond geen relatie tussen een totaal smartphoneverbod op scholen en leerlingen hun welzijn (9). Dit roept de vraag op of een totaalverbod wel de oplossing is die we nodig hebben en of een gedeeltelijk verbod op smartphones geen beter alternatief is? Bovendien blijkt dat de meeste leerlingen zelf niet achter een dergelijk totaalverbod staan, maar liever ondersteund willen worden in het leren omgaan met hun smartphone (7). Dit verzoek lijkt in onze huidige digitale samenleving dan ook steeds relevanter te worden.


Van verbod naar regulering en educatie
Dat er tot nu toe geen sterk bewijs is voor de negatieve invloed van smartphones en sociale media op mensen hun welzijn, betekent niet dat gebruikers geen problemen kunnen ervaren. Zo weten we uit onderzoek dat digitale media ervoor kunnen zorgen dat mensen moeite hebben om zich te concentreren, de tijd uit het oog verliezen, blootgesteld worden aan schadelijke inhouden en dat digitale media de grenzen tussen sociale contexten (zoals werk en privé) kunnen doen vervagen (10). Als we kinderen en jongeren – en bij uitbreiding mensen van alle leeftijden – willen helpen een gezonde relatie met deze technologieën te leren ontwikkelen, is een meer doordachte en genuanceerde aanpak nodig dan het simpelweg verbannen van smartphones en sociale media uit onze samenleving. Vooral overheden en instanties zoals de Europese Unie kunnen hierin een cruciale rol spelen.


Ten eerste klinkt er vanuit het maatschappelijk en wetenschappelijk veld een duidelijke oproep om technologiebedrijven strenger te gaan reguleren. Zo pleiten zowel onderzoekers als experts op het gebied van digitaal welzijn voor een strengere regelgeving die gebruikers van sociale media beter beschermt tegen schadelijke inhouden zoals onrealistische schoonheidsidealen, haatberichten en cyberbullying. Ook wordt vanuit deze kringen gepleit voor het aan banden leggen van het zogenaamde addictive design (i.e. designaspecten en algoritmes die er specifiek op gericht zijn om gebruikers zo lang mogelijk op een platform te houden). Een design dat geschikt is voor alle leeftijden en dat gebruikers meer controle biedt, zou een waardevol alternatief kunnen zijn (3,4,8,11).


Ten tweede is er ook een belangrijke ondersteunende en meer educatieve rol weggelegd voor overheden en organisaties zoals de Europese Unie. Zij kunnen individuen en sociale omgevingen – zoals gezinnen, scholen en bedrijven – helpen om de nodige kennis en vaardigheden te verwerven waarmee ze zichzelf, hun kinderen, leerlingen en werknemers beter kunnen leren navigeren in de digitale wereld (4,8).
Kortom, de huidige wetenschappelijke stand van zaken geeft weinig aanleiding om sociale media en smartphones aan te wijzen als dé reden voor een verminderd welzijn bij jongeren. Het verbieden van deze technologieën is dan ook een oplossing die noch duurzaam, noch wenselijk is. De problemen die kinderen en jongeren vandaag de dag ervaren wanneer ze smartphones en sociale media gebruiken, vereisen een meer genuanceerde en doordachte aanpak die gericht is op het veranderen van addictive designaspecten en het bevorderen van kennis en digitale vaardigheden. Aangezien digitaliseren eerder zal toenemen dan afnemen, is het dan ook essentieel om de komende generaties hierop doordacht voor te bereiden.

Auteurs

Laura Lemahieu is doctoraatsonderzoeker bij de onderzoeksgroep MIOS van de Universiteit Antwerpen. Ze werkt mee aan het Disconnect to Connect-project en onderzoekt in het kader van haar doctoraat hoe de smartphonegewoontes van mensen het hen moeilijk kunnen maken om zich los te koppelen van deze apparaten en welke impact dit heeft op hun welzijn.

dr. Marijn Martens is een postdoctoraal onderzoeker bij de imec-onderzoeksgroep voor Media, Innovatie en Communicatietechnologieën (imec-mict-UGent). Hij behaalde een bachelor in Secundair Onderwijs: Natuurkunde – Wiskunde (Artevelde Hogeschool, 2015), een master in Communicatiewetenschappen met een specialisatie in Nieuwe Media en Samenleving (Universiteit Gent, 2017), en een doctoraat in Communicatiewetenschappen (Universiteit Gent, 2023) over de perceptie en evaluatie van algoritmische systemen die helpen bij beslissingen vanuit het standpunt van leken.

Prof. dr. Ernst Koster is hoogleraar aan de afdeling Experimentele-Klinische en Gezondheidspsychologie van de Universiteit Gent. Hij is medeoprichter van het PANlab, een expertisecentrum voor cognitieve (neuro)wetenschap van affectieve stoornissen zoals depressie en angst, en onderzoekt cognitieve kwetsbaarheidsfactoren voor depressie en angst. Daarnaast heeft hij in dit verband de afgelopen jaren ook de effecten van het gebruik van sociale media en problematisch gamen als risicofactoren bestudeerd.

Referenties

  1. De Morgen. (28 november, 2024). Wereldprimeur in Australië: eerste verbod op sociale media voor kinderen onder 16 jaar goedgekeurd. Geraadpleegd op 10 april 2025, van https://www.demorgen.be/snelnieuws/wereldprimeur-in-australie-eerste-verbod-op-sociale-media-voor-kinderen-onder-16-jaar-goedgekeurd~b6c6e9ea/
  2. Nederlands Jeugdinstituut. (5 maart, 2025). Kamer wil minimumleeftijd voor sociale media. Geraadpleegd op 15 april 2025, van https://www.nji.nl/nieuws/kamer-wil-minimumleeftijd-sociale-media.
  3. Vandenbosch, L., Schreurs, L., Vanherle, R., Vanhoffelen, G., Beullens, K., Willems, T., Vandenabeele, J., & Michiels, R. (6 december, 2024). De zin en de onzin van het verbod op sociale media voor Australische adolescenten. Geraadpleegd op 10 april 2025, van https://www.kuleuven.be/child-youth/nl/blog/posts/socialemediaverbod
  4. Goodyear, V. A., James, C., Orben, A., Quennerstedt, M., Schwartz, G., & Pallan, M. (2025). Approaches to children’s smartphone and social media use must go beyond bans. BMJ, e082569. https://doi.org/10.1136/bmj-2024-082569
  5. Lemahieu, L., Vander Zwalmen, Y., Mennes, M., Koster, E. H. W., Vanden Abeele, M. M. P., & Poels, K. (2025). The effects of social media abstinence on affective well-being and life satisfaction: a systematic review and meta-analysis. Scientific Reports, 15, 1-14. https://doi.org/10.1038/s41598-025-90984-3
  6. Zuhal Demir. (20 december, 2024). Demir verbiedt smartphones in lager en middelbaar onderwijs: “Kwestie van gezond verstand”. Geraadpleegd op 10 april 2025, van https://www.zuhaldemir.be/nieuws/demir-verbiedt-smartphones-in-lager-en-middelbaar-onderwijs-kwestie-van-gezond-verstand
  7. Martens, M. (2 december, 2024). Waarom een algemeen smartphoneverbod op school geen goed idee is. De Morgen. Geraadpleegd op 10 april 2025, van https://www.demorgen.be/meningen/waarom-een-algemeen-smartphoneverbod-op-school-geen-goed-idee-is~b8d1c91b/
  8. Weiss, H. A., & Bonell, C. (2025). Smartphone use and mental health: Going beyond school restriction policies. The Lancet Regional Health – Europe, 51, 101237. https://doi.org/10.1016/j.lanepe.2025.101237
  9. Goodyear, V. A., Randhawa, A., Adab, P., Al-Janabi, H., Fenton, S., Jones, K., Michail, M., Morrison, B., Patterson, P., Quinlan, J., Sitch, A., Twardochleb, R., Wade, M., & Pallan, M. (2025). School phone policies and their association with mental wellbeing, phone use, and social media use (SMART Schools): A cross-sectional observational study. The Lancet Regional Health – Europe, 51. https://doi.org/10.1016/j.lanepe.2025.101211
  10. Vanden Abeele, M. M. P., Vandebosch, H., Koster, E. H. W., De Leyn, T., Van Gaeveren, K., de Segovia Vicente, D., Van Bruyssel, S., van Timmeren, T., De Marez, L., Poels, K., DeSmet, A., De Wever, B., Verbruggen, M., & Baillien, E. (2024). Why, how, when, and for whom does digital disconnection work? A process-based framework of digital disconnection. Communication Theory, 34(1), 3-17, https://doi.org/10.1093/ct/qtad016
  11. De Leyn, T., Verlinden, A., Lemahieu, L., Geldof, L., Mennes, M., Cocchi, A., Martens, M., & Abeele, M. V. (2024). Unburdening the (Dis)Connected Individual? A Digital Disconnection Policy Paradox in Flanders (Belgium). Media and Communication, 12. https://doi.org/10.17645/mac.8588